ISO 45001 Standart Maddeleri: 4–10. Maddelerin Açıklaması ve Denetimde Ne Aranır?

iÇiNDEKiLER

Başlıklar için tıklayın..

Kısa Cevap

ISO 45001:2018, diğer yönetim sistemi standartlarıyla aynı 10 maddelik ortak yapıyı kullanır; belgelendirmede denetlenen şartlar 4. maddeden (kuruluşun bağlamı) 10. maddeye (iyileştirme) kadardır. Standardı diğerlerinden ayıran en önemli maddeler; çalışanların danışma ve katılımı (5.4), tehlike tanımlama ve risk değerlendirmesi (6.1.2), kontrol hiyerarşisi (8.1.2) ve acil durumlara hazırlıktır (8.2).

ISO 45001 standart maddeleri, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin neyi, hangi sırayla ve hangi derinlikte istediğini gösterir. Standardın ilk üç maddesi (kapsam, atıf yapılan standartlar, terimler) bilgilendirme amaçlıdır. Belgelendirme denetiminde değerlendirilen şartlar ise 4. maddeden 10. maddeye kadardır. Bu rehberde her maddeyi alt başlıklarıyla açıklıyor ve denetçinin her maddede hangi kanıtları aradığını pratik örneklerle anlatıyoruz.

ISO 45001, ISO 9001 ve ISO 14001 ile aynı ortak yapıyı (Annex SL / uyumlaştırılmış yapı) paylaştığı için bu standartlardan birini bilen biri madde iskeletini hemen tanır. Fark, içerikte ve özellikle çalışanların sisteme katılımına verilen ağırlıktadır. Belgenin genel tanıtımı için ISO 45001 belgesi sayfamıza bakabilirsiniz.

ISO 45001 Madde Yapısına Genel Bakış

Madde	Başlık	Özet
1–3	Kapsam, atıf yapılan standartlar, terimler ve tanımlar	Bilgilendirme amaçlıdır, denetlenmez
4	Kuruluşun bağlamı	İç ve dış hususlar, ilgili taraflar, kapsam
5	Liderlik ve çalışanların katılımı	Üst yönetim taahhüdü, politika, roller, danışma ve katılım
6	Planlama	Tehlike tanımlama, risk ve fırsatlar, yasal şartlar, hedefler
7	Destek	Kaynaklar, yetkinlik, farkındalık, iletişim, dokümanlı bilgi
8	Operasyon	Kontrol hiyerarşisi, değişiklik yönetimi, satın alma, yükleniciler, acil durumlar
9	Performans değerlendirme	İzleme ve ölçme, uyum değerlendirmesi, iç tetkik, yönetimin gözden geçirmesi
10	İyileştirme	Olaylar, uygunsuzluklar, düzeltici faaliyet, sürekli iyileştirme

Madde 4: Kuruluşun Bağlamı

4.1 Kuruluşu ve bağlamını anlamak: İşletme, İSG performansını etkileyebilecek iç ve dış hususları belirler. Dış hususlara mevzuat değişiklikleri, sektördeki teknolojik gelişmeler, iklim koşulları ve tedarik zinciri; iç hususlara ise organizasyon yapısı, vardiya düzeni, çalışan profili ve kullanılan ekipman örnek verilebilir. 2024’te yapılan değişiklikle (ISO 45001:2018/Amd 1:2024) iklim değişikliğinin ilgili bir husus olup olmadığının da değerlendirilmesi açıkça istenmektedir.

4.2 Çalışanların ve diğer ilgili tarafların ihtiyaç ve beklentileri: ISO 45001’de “çalışanlar” ayrı ve öncelikli bir ilgili taraf olarak vurgulanır. Taşeron çalışanlar, ziyaretçiler, komşu işletmeler, SGK ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı gibi kurumlar da değerlendirilir.

4.3 Kapsamın belirlenmesi ve 4.4 İSG yönetim sistemi maddeleriyle sistemin sınırları netleştirilir. Kapsam, işletmenin kontrolündeki ve etkisi altındaki tüm faaliyetleri kapsamalı, İSG riskini dışarıda bırakacak şekilde daraltılmamalıdır.

Denetçi ne arar? Bağlam analizinin güncel olup olmadığını ve belirlenen hususların risk değerlendirmesine veya hedeflere yansıyıp yansımadığını.

Madde 5: Liderlik ve Çalışanların Katılımı

5.1 Liderlik ve taahhüt: Üst yönetim, iş kaynaklı yaralanma ve sağlık bozulmalarının önlenmesinden genel sorumluluk ve hesap verebilirlik üstlenir. Bu madde, sorumluluğun yalnızca İSG uzmanına devredilemeyeceğini açıkça ortaya koyar. Üst yönetim ayrıca çalışanların olayları, tehlikeleri ve riskleri bildirdiklerinde misillemeye karşı korunmasını sağlamalıdır.

5.2 İSG politikası: Politika; güvenli ve sağlıklı çalışma koşulları sağlama, yasal şartları yerine getirme, tehlikeleri ortadan kaldırma ve riskleri azaltma, sürekli iyileştirme ve çalışanlarla danışma ve katılım taahhütlerini içermelidir.

5.3 Roller, sorumluluklar ve yetkiler: İSG ile ilgili sorumluluklar tüm seviyelerde atanmalı ve iletilmelidir. Her seviyedeki çalışan kendi kontrolündeki İSG konularından sorumludur.

5.4 Çalışanların danışma ve katılımı: ISO 45001’i diğer standartlardan ayıran en önemli maddedir. Standart, yönetici olmayan çalışanlarla danışılması gereken konuları (ilgili tarafların beklentileri, politika, roller, yasal şartlar, hedefler, dış kaynak ve yüklenici kontrolleri, izlenecek konular, tetkik programı) ve katılımlarının sağlanması gereken konuları (tehlike tanımlama ve risk değerlendirmesi, kontrol önlemleri, yetkinlik ve eğitim ihtiyacı, olay soruşturması) ayrı ayrı sayar. Ayrıca katılımın önündeki engellerin (dil, okuryazarlık, misilleme korkusu gibi) kaldırılmasını ister.

Denetçi ne arar? Üst yönetimin İSG kararlarına doğrudan katıldığını gösteren kayıtlar, İSG kurulu tutanakları, çalışan temsilcisiyle yapılan görüşmeler ve sahada rastgele seçilen çalışanların risklerini ve bildirim yollarını bilip bilmediği.

Madde 6: Planlama

6.1.1 Genel: İşletme, İSG yönetim sistemiyle ilgili riskleri ve fırsatları belirleyerek planlama yapar.

6.1.2 Tehlike tanımlama ve risklerin ve fırsatların değerlendirilmesi: Standardın kalbidir. Tehlike tanımlama süreci; rutin ve rutin olmayan faaliyetleri, insan faktörlerini, işin organizasyonu ve psikososyal etkenleri, geçmiş olayları, acil durumları, işyeri yakınındaki ve işletmenin kontrolündeki kişileri ve değişiklikleri kapsamalıdır. Risk değerlendirmesinde kullanılan metodoloji ve kriterler yazılı olmalı, değerlendirme reaktif değil proaktif olmalıdır. Standart, risklerin yanında İSG fırsatlarının da (örneğin işin çalışana uyarlanması, tehlikeli bir kimyasalın ikamesi) değerlendirilmesini ister.

6.1.3 Yasal şartlar ve diğer şartların belirlenmesi: 6331 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikler, müşteri şartları ve işletmenin gönüllü taahhütleri belirlenir, güncel tutulur ve sisteme nasıl uygulandığı gösterilir.

6.1.4 Faaliyetlerin planlanması ile değerlendirme sonuçları somut önlemlere dönüştürülür. 6.2 İSG hedefleri ise ölçülebilir veya en azından performansı değerlendirilebilir olmalı; her hedef için yapılacak iş, kaynak, sorumlu, termin ve sonuç değerlendirme yöntemi belirlenmelidir.

Denetçi ne arar? Sahada gördüğü bir tehlikenin (örneğin yeni kurulan bir pres) risk değerlendirmesinde yer alıp almadığı, kontrol önlemlerinin uygulanıp uygulanmadığı ve yasal şartlar listesinin faaliyetle uyumlu olup olmadığı.

ISO 45001 Belgesi İçin Teklif Alın

TÜRKAK akreditasyonu kapsamında ISO 45001 denetiminizi planlayalım. Çalışan sayınızı, tehlike sınıfınızı ve saha bilgilerinizi iletmeniz yeterli.

Ücretsiz Teklif Al

Madde 7: Destek

7.1 Kaynaklar: İnsan, altyapı, teknoloji ve finansal kaynakların sağlanması.

7.2 Yetkinlik: İSG performansını etkileyen çalışanların eğitim, öğrenim veya deneyim yoluyla yetkin olması ve tehlikeleri tanıyabilmesi. Türkiye’de çalışan İSG eğitimlerinin süre ve sıklığı işyerinin tehlike sınıfına göre mevzuatla belirlenmiştir; ISO 45001 bunun üzerine eğitimin etkinliğinin değerlendirilmesini ekler.

7.3 Farkındalık: Çalışanlar politikayı, kendi işleriyle ilgili tehlikeleri, olay soruşturma sonuçlarını ve sistemin şartlarına uymamanın sonuçlarını bilmelidir. Bu maddede çok önemli bir şart daha yer alır: Çalışan, yaşamı veya sağlığı için yakın ve ciddi tehlike gördüğü bir iş durumundan kendini uzaklaştırabilmeli ve bunun için olumsuz sonuçlara karşı korunmalıdır.

7.4 İletişim maddesi iç ve dış iletişimin ne, ne zaman, kiminle ve nasıl yapılacağının planlanmasını; 7.5 Dokümanlı bilgi maddesi ise dokümanların oluşturulması, güncellenmesi ve kontrolünü düzenler. Zorunlu doküman ve kayıtların tam listesi için ISO 45001 doküman listesi yazımıza bakabilirsiniz.

Madde 8: Operasyon

8.1.1 Genel: Süreçler için kriterler belirlenir ve işletme bu kriterlere göre kontrol edilir; iş, çalışanlara uyarlanır.

8.1.2 Tehlikeleri ortadan kaldırma ve İSG risklerini azaltma: Standart, kontrol önlemlerinin kontrol hiyerarşisine göre seçilmesini ister:

Tehlikeyi ortadan kaldırmak
Daha az tehlikeli süreç, malzeme veya ekipmanla ikame etmek
Mühendislik kontrolleri uygulamak ve işi yeniden organize etmek
Eğitim dahil idari kontroller uygulamak
Uygun kişisel koruyucu donanım kullanmak

Denetimde en sık görülen hatalardan biri, her risk için önlem olarak doğrudan KKD yazılmasıdır. Kontrol hiyerarşisi, KKD’nin son çare olduğunu açıkça ortaya koyar.

8.1.3 Değişiklik yönetimi: Yeni ürün, süreç, ekipman, yerleşim değişikliği, organizasyonel değişiklik veya yeni mevzuat devreye girmeden önce İSG etkileri değerlendirilmelidir.

8.1.4 Satın alma: Satın alınan ürün ve hizmetlerin İSG şartlarına uygunluğu, yüklenicilerin (taşeronların) tehlikelerinin ve risklerinin koordinasyonu ve dış kaynaklı süreçlerin kontrolü bu maddede ele alınır. Taşeron çalışanların yoğun olduğu inşaat, bakım ve temizlik gibi sektörlerde bu madde denetimin odak noktasıdır.

8.2 Acil durumlara hazırlık ve müdahale: Planlı müdahale, ilk yardım, periyodik tatbikat, tatbikat sonrası değerlendirme ve planın güncellenmesi, tüm çalışanlara ve ilgili taraflara bilgi verilmesi istenir.

Madde 9: Performans Değerlendirme

9.1.1 İzleme, ölçme, analiz ve performans değerlendirme: Neyin izleneceği (yasal şartlara uyum, tehlikelere ilişkin faaliyetler, hedeflerin ilerlemesi, kontrol önlemlerinin etkinliği), hangi yöntemle, hangi kriterlere göre ve ne sıklıkla ölçüleceği belirlenir. Ölçüm cihazları kalibre edilir veya doğrulanır.

9.1.2 Uyumun değerlendirilmesi: İşletme, yasal şartlara uyumunu periyodik olarak değerlendirir ve sonuçları kayıt altına alır.

9.2 İç tetkik: Planlı aralıklarla, tarafsız tetkikçilerle yürütülen tetkik programı. Tetkik sonuçlarının çalışanlara ve çalışan temsilcilerine de bildirilmesi istenir. Soru örnekleri için ISO 45001 iç tetkik soru listesi yazımıza göz atabilirsiniz.

9.3 Yönetimin gözden geçirmesi: Üst yönetim; önceki gözden geçirmelerden kalan faaliyetleri, iç ve dış hususlardaki değişiklikleri, politika ve hedeflerin durumunu, olay, uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet eğilimlerini, izleme ve ölçme sonuçlarını, danışma ve katılım sonuçlarını ve kaynak yeterliliğini değerlendirir. Gözden geçirme çıktıları çalışanlara iletilmelidir.

Madde 10: İyileştirme

10.2 Olay, uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet: Bir iş kazası, ramak kala veya uygunsuzluk yaşandığında işletme zamanında tepki verir, çalışanların katılımıyla kök nedeni araştırır, mevcut risk değerlendirmesini gözden geçirir, düzeltici faaliyeti kontrol hiyerarşisine göre belirler ve etkinliğini doğrular. Ramak kala bildirimlerinin düzenli toplanması, olgun bir İSG kültürünün en güçlü göstergelerinden biridir.

10.3 Sürekli iyileştirme: İSG performansının iyileştirilmesi, İSG kültürünün desteklenmesi ve sürekli iyileştirme faaliyetlerinin sonuçlarının çalışanlara iletilmesi.

Uygunsuzlukların büyüklüğüne göre nasıl sınıflandırıldığını ve düzeltici faaliyetin nasıl kapatıldığını majör ve minör uygunsuzluk rehberimizde ayrıntılı anlattık.

ISO 45001 Revizyonu Hakkında Güncel Durum

ISO 45001’in yeni baskısı üzerinde ISO/TC 283 bünyesinde çalışma sürüyor. Revizyon taslağı 2026 yılının ortasında taslak uluslararası standart (DIS) aşamasında oylamaya açıldı. Psikososyal riskler, iklimle ilişkili riskler, çalışma biçimlerindeki değişiklikler ve tedarik zinciri kontrolü öne çıkan konular arasında yer alıyor. Yeni baskının yayımlanması için kesin bir tarih açıklanmış değil. Yayımlanana kadar belgelendirme denetimleri ISO 45001:2018 ve 2024 değişikliği esas alınarak yapılmaya devam eder. Yeni baskı yayımlandığında mevcut belge sahiplerine bir geçiş süresi tanınması beklenir.

Diğer Standartlarla Entegrasyon

ISO 45001’in madde yapısı ISO 9001 ve ISO 14001 ile aynı olduğu için üç standart tek bir entegre yönetim sistemi olarak kurulabilir ve tek denetimle belgelendirilebilir. Bağlam, liderlik, doküman kontrolü, iç tetkik, yönetimin gözden geçirmesi ve düzeltici faaliyet süreçleri ortak kullanılır; standarda özgü şartlar (tehlike tanımlama, çalışan katılımı gibi) ayrıca ele alınır. Karşılaştırma için ISO 9001 standart maddeleri yazımıza, entegrasyonun nasıl yapıldığı için de entegre yönetim sistemi rehberimize bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

ISO 45001 kaç maddeden oluşur?

ISO 45001:2018 on ana maddeden oluşur. İlk üç madde (kapsam, atıf yapılan standartlar, terimler ve tanımlar) bilgilendirme amaçlıdır. Belgelendirmede denetlenen şartlar 4. maddeden 10. maddeye kadardır.

ISO 45001’in en önemli maddesi hangisidir?

Tek bir madde öne çıkarılamaz, ancak tehlike tanımlama ve risk değerlendirmesi (6.1.2), çalışanların danışma ve katılımı (5.4) ve kontrol hiyerarşisi (8.1.2) sistemin temelini oluşturur. Denetimlerde bulguların büyük kısmı da bu maddelerden çıkar.

ISO 45001 madde 5.4 neyi ister?

Madde 5.4, yönetici olmayan çalışanlarla politika, hedefler, yasal şartlar ve yüklenici kontrolleri gibi konularda danışılmasını; tehlike tanımlama, kontrol önlemlerinin belirlenmesi, eğitim ihtiyacı ve olay soruşturması gibi konularda da çalışanların aktif katılımının sağlanmasını ister.

Kontrol hiyerarşisi nedir?

Kontrol hiyerarşisi, İSG önlemlerinin öncelik sırasıdır: tehlikeyi ortadan kaldırmak, daha az tehlikeli olanla ikame etmek, mühendislik kontrolleri, eğitim dahil idari kontroller ve en son kişisel koruyucu donanım. ISO 45001 madde 8.1.2 bu sıranın uygulanmasını ister.

OHSAS 18001 ile ISO 45001 arasındaki temel fark nedir?

ISO 45001, diğer yönetim sistemi standartlarıyla aynı ortak yapıyı kullanır; kuruluşun bağlamını, üst yönetimin doğrudan sorumluluğunu, çalışan katılımını, İSG fırsatlarını ve yüklenici kontrolünü çok daha güçlü biçimde ele alır. OHSAS 18001 yerini ISO 45001’e bırakmıştır.

ISO 45001 revize ediliyor mu?

Evet, ISO/TC 283 bünyesinde revizyon çalışması sürüyor ve taslak 2026 ortasında DIS aşamasında oylamaya açıldı. Yeni baskı yayımlanana kadar denetimler ISO 45001:2018 ve 2024 değişikliği esas alınarak yapılır.