ISO/IEC 15504 (SPICE), yazılım ve sistem süreçlerinin yetenek seviyesini değerlendiren ilk uluslararası standart ailesidir; bu aile zamanla ISO/IEC 330xx serisine dönüştürülmüştür. Bugün yazılım yaşam döngüsü süreçleri için değerlendirme modeli ISO/IEC 33061, değerlendirmenin nasıl yapılacağına ilişkin şartlar ise ISO/IEC 33002’de yer alır; piyasada “SPICE” adı hâlâ yaygın olarak bu değerlendirmeyi ifade etmek için kullanılır.
ISO 15504 SPICE ve ISO 33061 farkı, yazılım firmalarının özellikle kamu projelerine ve büyük kurumsal ihalelere hazırlanırken sorduğu bir sorudur. Bir şartnamede “ISO 15504 SPICE Seviye 2”, diğerinde “ISO/IEC 33061’e göre süreç değerlendirmesi” yazar. Bu iki ifade aynı şeyi mi istiyor, yoksa iki ayrı belge mi gerekiyor?
Bu rehberde iki standardın tarihsel ilişkisini, ISO/IEC 330xx ailesinin yapısını, yetenek seviyelerini, değerlendirmenin nasıl yapıldığını ve şartnamelerdeki ifadeleri nasıl yorumlamanız gerektiğini anlatıyoruz. Değerlendirme sürecinin ayrıntıları için ISO 15504 SPICE belgesi ve ISO 33061 ve ISO 33002 sayfalarımıza bakabilirsiniz.
SPICE Nedir?
SPICE, “Software Process Improvement and Capability Determination” ifadesinin kısaltmasıdır ve yazılım süreçlerinin iyileştirilmesi ile yetenek seviyelerinin belirlenmesi amacıyla başlatılan uluslararası bir girişimin adıdır. Bu girişimin sonucunda ISO/IEC 15504 standart ailesi yayımlandı. Aile, bir kuruluşun süreçlerinin ne kadar olgun ve yetenekli olduğunu ölçmek için ortak bir çerçeve sundu.
ISO/IEC 15504, ISO 9001 gibi bir yönetim sistemi standardı değildir. Kuruluşun bir yönetim sistemi kurup kurmadığını değil, belirli süreçlerinin (örneğin gereksinim analizi, yazılım tasarımı, test, konfigürasyon yönetimi, proje yönetimi) hangi yetenek seviyesinde işlediğini değerlendirir.
ISO/IEC 15504’ten ISO/IEC 330xx Ailesine
ISO/IEC 15504 ailesi, zamanla daha modüler bir yapıya sahip ISO/IEC 330xx serisine dönüştürüldü. Bu dönüşümde ailenin her parçası ayrı bir standart olarak yeniden düzenlendi:
| İşlev | Eski yapı | Güncel yapı |
|---|---|---|
| Kavramlar ve terminoloji | ISO/IEC 15504-1 | ISO/IEC 33001 |
| Değerlendirme yapma şartları | ISO/IEC 15504-2 | ISO/IEC 33002 |
| Ölçüm çerçevesi ve yetenek seviyeleri | ISO/IEC 15504-2 içinde | ISO/IEC 33020 |
| Yazılım yaşam döngüsü süreçleri için değerlendirme modeli | ISO/IEC 15504-5 | ISO/IEC 33061 |
Özetle: ISO/IEC 33061, yazılım yaşam döngüsü süreçlerinin değerlendirilmesinde kullanılan süreç değerlendirme modelidir. ISO/IEC 33002 ise değerlendirmenin nasıl yapılacağına ilişkin şartları belirler. ISO/IEC 33020 de yetenek seviyelerinin ölçüldüğü çerçeveyi tanımlar. Bu yüzden güncel bir yazılım süreç değerlendirmesi genellikle “ISO/IEC 33061 modeline göre, ISO/IEC 33002 şartlarına uygun olarak yapılmış değerlendirme” şeklinde ifade edilir.
Yetenek Seviyeleri
| Seviye | Ad | Anlamı |
|---|---|---|
| 0 | Tamamlanmamış | Süreç uygulanmıyor veya amacına ulaşamıyor. |
| 1 | Uygulanan | Süreç amacına ulaşıyor, ancak plansız ve kişilere bağlı olabilir. |
| 2 | Yönetilen | Süreç planlanıyor, izleniyor ve ayarlanıyor; iş ürünleri kontrol altında. |
| 3 | Kurulmuş | Süreç kuruluş genelinde tanımlı standart bir sürece göre uygulanıyor. |
| 4 | Öngörülebilir | Süreç tanımlı sınırlar içinde ve nicel olarak yönetiliyor. |
| 5 | Yenilikçi | Süreç, iş hedeflerine göre sürekli ve sistematik olarak iyileştiriliyor. |
Kamu projelerinde ve ihalelerde en sık talep edilen seviyeler Seviye 2 ve Seviye 3‘tür. Seviye 2, projelerin planlı ve kontrollü yürütüldüğünü; Seviye 3 ise kuruluşun tüm projelerde ortak, tanımlı süreçler kullandığını gösterir. Bir seviyeye ulaşmak için, o seviyeye ve altındaki tüm seviyelere ait süreç niteliklerinin yeterli düzeyde karşılanması gerekir.
Değerlendirilmesini istediğiniz süreçleri, hedef yetenek seviyenizi ve proje bilgilerinizi paylaşın; ISO/IEC 33061 ve ISO/IEC 33002 kapsamında değerlendirme teklifimizi hazırlayalım.
ISO/IEC 33061 Hangi Süreçleri Kapsar?
ISO/IEC 33061, yazılım yaşam döngüsü süreçlerini tanımlayan ISO/IEC/IEEE 12207 standardındaki süreçleri esas alır. Bu süreçler dört ana grupta toplanır:
| Süreç grubu | Örnek süreçler |
|---|---|
| Anlaşma süreçleri | Tedarik (satın alma) ve hizmet sunma süreçleri |
| Kurumsal proje destek süreçleri | Yaşam döngüsü modeli yönetimi, altyapı yönetimi, insan kaynakları yönetimi, kalite yönetimi, bilgi birikimi yönetimi |
| Teknik yönetim süreçleri | Proje planlama, proje değerlendirme ve kontrol, karar yönetimi, risk yönetimi, konfigürasyon yönetimi, ölçüm, kalite güvencesi |
| Teknik süreçler | Paydaş ihtiyaçları ve gereksinimlerin tanımlanması, yazılım gereksinimleri, mimari ve tasarım tanımı, gerçekleştirme, entegrasyon, doğrulama, geçiş, geçerli kılma, işletme ve bakım |
Bir değerlendirmede bu süreçlerin tamamı değil, kuruluşun ve müşterinin ihtiyacına göre seçilen bir alt küme değerlendirilir. Kamu şartnameleri genellikle proje planlama ve kontrolü, gereksinim yönetimi, konfigürasyon yönetimi, kalite güvencesi ve doğrulama gibi süreçleri öne çıkarır. Değerlendirilecek süreç setini, şartnamenin istediği süreçlerle birebir eşleştirerek belirlemek gerekir.
Süreç Değerlendirmesi ile Yönetim Sistemi Belgelendirmesinin Farkı
| Süreç değerlendirmesi (ISO/IEC 33061 ve 33002) | Yönetim sistemi belgelendirmesi (ör. ISO 9001) | |
|---|---|---|
| Ne ölçülür? | Seçilen süreçlerin yetenek seviyesi (0–5) | Yönetim sisteminin standarda uygunluğu |
| Sonuç | Süreç bazında yetenek profili | Uygun veya uygun değil kararı ve belge |
| Kapsam | Seçilen süreçler ve projeler | Tanımlanan kapsamdaki tüm yönetim sistemi |
| Kanıt | Proje iş ürünleri ve proje ekipleriyle görüşmeler | Süreç kayıtları, saha gözlemi, görüşmeler |
| Kullanım amacı | Yetenek belirleme ve süreç iyileştirme | Yönetim sisteminin işlerliğine güvence |
Değerlendirme Nasıl Yapılır?
- Kapsamın belirlenmesi: Hangi süreçlerin, hangi projeler veya birimler üzerinden ve hangi hedef yetenek seviyesine göre değerlendirileceği belirlenir.
- Değerlendirme planı: Değerlendirme ekibi, takvim, görüşülecek kişiler ve incelenecek iş ürünleri planlanır.
- Kanıt toplama: Seçilen projelerin iş ürünleri (gereksinim dokümanları, tasarım dokümanları, test planları ve sonuçları, konfigürasyon kayıtları, proje planları ve durum raporları) incelenir; proje ekipleriyle görüşmeler yapılır.
- Derecelendirme: Her süreç için süreç nitelikleri derecelendirilir ve yetenek seviyesi belirlenir.
- Raporlama: Sonuçlar, güçlü yönler ve iyileştirme fırsatlarıyla birlikte raporlanır.
Yönetim sistemi belgelendirmesinden farklı olarak süreç değerlendirmesi, kuruluşun tamamını değil, seçilen süreçleri ve projeleri esas alır. Bu nedenle değerlendirmeye konu projelerin gerçek, tamamlanmış veya yürütülmekte olan projeler olması ve iş ürünlerinin erişilebilir durumda bulunması gerekir.
Şartnamelerde Hangi İfade Ne Anlama Gelir?
| Şartnamedeki ifade | Yorum |
|---|---|
| “ISO 15504 SPICE Seviye 2 belgesi” | Yazılım süreçlerinin Seviye 2’de değerlendirildiğini gösteren belge. Güncel değerlendirmeler ISO/IEC 330xx ailesine göre yapılır; şartname eski numarayı kullansa da ISO/IEC 33061 ve 33002’ye göre yapılmış değerlendirmenin kabul edilip edilmediği idareye sorulmalıdır. |
| “ISO/IEC 33061’e göre süreç değerlendirmesi” | Güncel değerlendirme modeline göre yapılmış değerlendirme. Hangi süreçlerin ve hangi seviyenin istendiği şartnamede ayrıca belirtilmelidir. |
| “SPICE Seviye 3” | Seviye 3 yetenek değerlendirmesi; belgede değerlendirilen süreçlerin listesinin ve kapsamın şartnameyle uyumlu olması gerekir. |
| “Automotive SPICE” | Otomotiv sektörüne özgü ayrı bir değerlendirme modelidir; genel yazılım süreç değerlendirmesiyle karıştırılmamalıdır. |
Şartnamelerde en sık gözden kaçan nokta, belgede yer alan süreç listesidir. Bir şartname belirli süreçlerin (örneğin gereksinim analizi, yazılım testi, proje yönetimi) değerlendirilmesini istiyorsa, belgenizde bu süreçlerin yer alması gerekir. Yalnızca seviye numarasına bakmak yeterli değildir.
Kamu Bilişim ve Yazılım Projeleriyle İlişkisi
Türkiye’de bazı kamu kurumları, bilişim projelerinde yazılım firmalarının süreç olgunluğunu belgelemesini ister. Bu talepler bazen doğrudan ihale şartnamelerinde, bazen de sektörel yetkilendirme süreçlerinde karşınıza çıkar. Konuyla ilgili ayrıntıları kamu bilişim yetki belgesi ve yazılım yetki belgesi yazılarımızda ele aldık.
Diğer Standartlarla İlişkisi
- ISO 9001: Kuruluşun kalite yönetim sistemini belgelendirir; yazılım süreçlerinin yetenek seviyesini ölçmez. İki yapı birbirini tamamlar.
- ISO/IEC 27001: Bilgi güvenliği yönetim sistemini belgelendirir. Yazılım firmalarında güvenli geliştirme kontrolleri, süreç değerlendirmesindeki geliştirme süreçleriyle örtüşür. Ayrıntılar için ISO 27001 belgesi sayfamıza bakabilirsiniz.
- ISO/IEC 20000-1: BT hizmet yönetimini belgelendirir. Yazılımın canlıya alınmasından sonraki hizmet süreçleri için tamamlayıcıdır. Ayrıntılar için ISO 20000-1 belgesi sayfamıza bakabilirsiniz.
Değerlendirmeye Hazırlık İçin Öneriler
- Değerlendirmeye konu olacak projeleri erken seçin ve iş ürünlerinin eksiksiz olduğunu kontrol edin.
- Gereksinimlerden teste kadar izlenebilirliği gösteren bir yapı kurun.
- Konfigürasyon yönetimi ve sürüm kontrolü kayıtlarını düzenli tutun.
- Proje planlarının gerçekten güncellendiğini ve izlendiğini gösteren kayıtlar üretin.
- Seviye 3 hedefliyorsanız kuruluş genelinde tanımlı süreçlerinizi ve projelerin bu süreçlerden nasıl uyarlandığını dokümante edin.
- Proje ekiplerini değerlendirme görüşmelerine hazırlayın; görüşmeler, kayıtlar kadar önemli bir kanıt kaynağıdır.
Sık Sorulan Sorular
ISO 15504 ile ISO 33061 arasındaki fark nedir?
ISO/IEC 15504, yazılım süreç değerlendirmesi için geliştirilen ilk standart ailesidir. Bu aile ISO/IEC 330xx serisine dönüştürülmüştür; yazılım yaşam döngüsü süreçleri için değerlendirme modeli artık ISO/IEC 33061, değerlendirme yapma şartları ise ISO/IEC 33002’dir.
SPICE belgesi hâlâ geçerli mi?
SPICE adı, yazılım süreç değerlendirmesini ifade etmek için yaygın olarak kullanılmaya devam etmektedir. Güncel değerlendirmeler ISO/IEC 330xx ailesine göre yapılır. Şartname eski numarayı kullanıyorsa, güncel standartlara göre yapılmış değerlendirmenin kabul edilip edilmediğini idareye sormanız önerilir.
SPICE Seviye 2 ile Seviye 3 arasındaki fark nedir?
Seviye 2 (Yönetilen), süreçlerin proje bazında planlandığını, izlendiğini ve iş ürünlerinin kontrol altında olduğunu gösterir. Seviye 3 (Kurulmuş) ise kuruluş genelinde tanımlı standart süreçlerin tüm projelerde uyarlanarak kullanıldığını gösterir.
ISO 33002 ne işe yarar?
ISO/IEC 33002, süreç değerlendirmesinin nasıl planlanacağını, yürütüleceğini ve raporlanacağını belirleyen şartları içerir. Değerlendirmenin güvenilir, tekrarlanabilir ve karşılaştırılabilir olmasını sağlar.
Süreç değerlendirmesi ile ISO 9001 belgesi aynı şey mi?
Hayır. ISO 9001 kalite yönetim sistemini belgelendirir. Süreç değerlendirmesi ise seçilen yazılım süreçlerinin hangi yetenek seviyesinde işlediğini ölçer. İki yapı birbirini tamamlar ve kamu projelerinde sıklıkla birlikte istenir.
Automotive SPICE ile ISO 33061 aynı mı?
Hayır. Automotive SPICE, otomotiv sektörüne özgü ayrı bir süreç değerlendirme modelidir. Genel yazılım süreç değerlendirmesinde kullanılan ISO/IEC 33061 ile karıştırılmamalıdır.
İlgili Rehberler
- ISO 15504 SPICE Belgesi Nedir ve Nasıl Alınır?
- ISO 33061 ve ISO 33002 Yazılım Süreç Değerlendirme
- Kamu Bilişim Yetki Belgesi Nedir? Nasıl Alınır?
- Yazılım Yetki Belgesi Nedir? Nasıl Alınır?
- ISO 20000-1 Belgesi: Bilgi Teknolojileri Hizmet Yönetim Sistemi
- ISO 27001 Belgesi – TÜRKAK Akrediteli Bilgi Güvenliği Yönetim Sistemi